In de bijbel stond het al:
“Er is niets nieuws onder de zon”.
Prediker 1:9
Heeft schrijven nog wel zin, als alles eigenlijk al is gezegd? Toch wel, want steeds moeten de dingen opnieuw worden verwoord, omdat ze zich opnieuw voordoen. Hetzelfde opnieuw gezegd, geschreven, maar dan eigentijds.
Hoe lang geleden was het dat ik Animal Farm las, voor het eerst? Ongeveer, misschien zelfs wel precies, een halve eeuw geleden. Vrijwillig? Dat niet. We lazen dit boek van George Orwell op school, bij Engels.
En nu dan lezing Nr. 2. ‘Geïnspireerd door recente gebeurtenissen’.
Hoe beviel dat? Wel, ‘prima’ is het verkeerde woord. ‘Verbluffend’ is wellicht beter, want hoe actueel leest dit werkje weg!
Flinterdun is het, Animal Farm. Fijn voor op school, maar in hoeverre werden we daarbij voorgelicht over waar dit verhaaltje eigenlijk over ging? Ik weet het niet meer. Eén ding is zeker: de titel is verraderlijk. Een sprookje voor kinderen is het zeker niet.
Mijn verse versie van het boek is verrijkt met een door Orwell ‘voorgesteld voorwoord’, maar dan als appendix. Die benaming doet vermoeden dat dat voorwoord de oorspronkelijke druk niet haalde. Niet zo vreemd als je het leest. Er blijkt uit dat Orwell zijn ‘fabelparabel’, waarvan er inmiddels meer dan 25 miljoen exemplaren zijn verkocht, aanvankelijk aan de straatstenen niet kwijt kon. De reden? Zelfcensuur, bij de media. Gedrukt werd alleen dat wat als politiek correct werd beschouwd. Ook dat wat op zich wel correct was, maar politiek niet goed uitkwam, kwam niet aan bod.
En wat kwam er in die tijd, begin veertiger jaren, niet goed uit? Kritiek op Rusland. Via een uitgever vernam Orwell dat iemand op het Ministerie van Informatie concludeerde dat zijn boek niet ging over dictaturen in het algemeen, maar over Rusland in het bijzonder.
Kon niet, kennelijk.
En dan nog wat: de ministerieman viel erover dat Orwell de rol van de leidende klasse in zijn verhaal had toebedacht aan… varkens. Iets dat niet goed zou vallen, meende hij, speciaal niet bij degenen die licht ontvlambaar waren, ‘zoals de Russen zonder twijfel zijn’.
Maar het probleem lag, zo schreef Orwell, zeker niet alleen bij de Engelse overheid:
“The servility with which the greater part of the English intelligentsia have swallowed and repeated Russian propaganda from 1941 onwards would be quite astounding if it were not that they behaved similarly on several earlier occasions. On one controversial issue after another the Russian viewpoint has been accepted without examination and then publicised with complete disregard to historical truth or intellectual decency”.
Het grote paard uitte twijfel. Foutje.
De parallellen tussen Orwells beestenbende en het Rusland van vandaag zijn talrijk. Alsof er daar niets is veranderd: het al naar believen ‘hercreëren’ van de geschiedenis, het serieel voorliegen van, vooral, de eigen bevolking. Het manipuleren van taal, van alles.
Schokkender nog, Anno Nu, zijn de overeenkomsten met een heel ander land. Neem Napoleon, het ‘alfavarken’ van Animal Farm. Gestaag breidt hij zijn macht uit, ongebreideld, gelijk opgaand met de privileges voor de zijnen. Daarin bijgestaan door een roedel honden, die je ongeacht het ras als pitbulls zou omschrijven.
In gedachten plak je daarbij op die hondenkoppen, bijna als vanzelf, allerlei mensenhoofden van overzee.
Typerend is ook het versimpelen van een vijandbeeld. Dieren op de boerderij die eventueel nog met een kanttekening zouden willen komen, met iets dat op nuance lijkt, worden geconfronteerd met een front dat dat alles verloren doet gaan. In koor blaten ze de vaste vijandkreet door alles heen.
En wat al niet. Op de boerderij wordt de heersende macht vervangen door een andere, die gaandeweg steeds meer op de voorgaande gaat lijken.
Da capo. Enzovoort.
De vraag is wat je met het herlezen van een werk als Animal Farm eigenlijk opschiet. Ja, er is de verbluffende herkenning. Maar helpt dat wel? Is het niet te laat?
Door een onvolprezen leraar lazen wij op school Animal Farm klassikaal. Die lectuur overal zo verplichten, zou dat helpen?
TERZIJDE
– Engelse les (vervolg)
Een echte vijand: partisanship.